KUNSTSTROMINGEN | Barok

De Barok: een periode van grandeur en emotie

Begin en einde van de Barok zijn nog wel eens reden voor discussie

De Barok is een kunst- en architectuurstijl die ontstond aan het einde van de zestiende eeuw en in sommige gebieden doorwerkte tot ver in de negentiende eeuw. Het is echter moeilijk om een exact begin- en eindpunt aan te wijzen. Kunsthistorici verschillen hierover van mening, omdat de overgang tussen kunststromingen meestal geleidelijk verloopt. Wat in het ene land al als barok werd beschouwd, kon elders nog kenmerken van de renaissance vertonen.

Kenmerkend voor de Barok zijn dramatiek, beweging, rijke decoraties en een sterke nadruk op emotie. Kunstenaars probeerden hun publiek te raken en te imponeren met indrukwekkende schilderijen, beeldhouwwerken en gebouwen. De stijl werd veel toegepast door kerkelijke en wereldlijke machthebbers om hun rijkdom, macht en invloed te tonen. Daardoor groeide de Barok uit tot een van de meest opvallende en invloedrijke kunstperioden uit de Europese geschiedenis.

In het begin was de term "barok" niet echt een aanbeveling

De term Barok is van huis uit niet bijzonder gunstig. De term werd gebruikt om de kunstwerken negatief te benoemen. Het ging daarbij om kunstwerken die na 1600 gemaakt werden. Deze werden daarbij vergeleken met de werken uit de renaissance en dan bij voorkeur vóór het maniërisme. Het woord barok komt vanuit het Frans en betekent dan zoiets als onregelmatig van vorm.

Weergave kwam bij de barok op de tweede plaats

Toch werd er in de Barok wel degelijk heel veel aan de kunst toegevoegd, zo kwam er met name aandacht voor beweging en voor het uitdrukken van die beweging. De werkelijkheid en juiste weergave werden daarbij aan de gewenste speelsheid en de beweging ondergeschikt gemaakt. Ook dat is een aspect dat veel mensen aan de barok niet aanspreekt.

Kenmerkend aan de Barok

Uitbundige vormen speelden een belangrijke rol. De onderwerpen waren verheven, ver van het platvloerse leven van de meeste mensen. Er wordt gewerkt met donkere maar wel rijke en diepte kleuren.

op afbeelding klikken voor grotere weergave

Vormen van bewegingen in de Barok

De beweging die we in de Barok tegenkomen kan van verschillende aard zijn. Bijvoorbeeld spiritueel, maar ook fysiek en emotioneel. Deze beweging wordt veelal uitgedrukt met kronkelende vormen. Ook een fors gebruik van felle kleuren en het gebruik van grote contrasten bij de weergave van het licht wordt zeker niet uit de weg gegaan. .

Bij de Barokke kunst wilde de kunstenaar de beschouwer van iets overtuigen met zijn werk. Bij het overbrengen van die overtuiging waren alle uitdrukkingsmogelijkheden geoorloofd. Die overtuiging mocht ook van religieuze of politieke aard zijn. Het is dan ook logisch dat de breuk tussen protestantisme (in het Noorden van de Nederlanden) en de Katholieke kerk in het zuiden in de barokke kunstwerken goed terug te vinden is.

De zeventiende eeuw was een tijd met vele conflicten. Het is dan ook zeker niet vreemd dat dit in de kunst van die tijd is terug te vinden.

Nieuwe opdrachtgevers veranderen de kunst

Tijdens de Barok veranderde niet alleen de kunst zelf, maar ook de groep mensen die kunstwerken liet maken. Waar kunstenaars vroeger vooral opdrachten kregen van de kerk en de overheid, ontstond er geleidelijk een nieuwe groep opdrachtgevers. Welgestelde burgers, handelaren, bankiers en edelen begonnen steeds vaker kunstwerken voor hun eigen woningen te bestellen.

Deze ontwikkeling had grote gevolgen voor de onderwerpen die kunstenaars kozen. Kunst hoefde niet langer uitsluitend religieuze boodschappen uit te dragen of de macht van vorsten en overheden te benadrukken. Schilderijen kwamen nu ook terecht in woonkamers, ontvangstruimten en privévertrekken van rijke verzamelaars. Daardoor ontstond meer vraag naar portretten, landschappen, stillevens en scènes uit het dagelijks leven.

Toch bleef het belangrijk dat een kunstwerk de overtuigingen, smaak en status van de opdrachtgever weerspiegelde. Een schilderij moest niet alleen mooi zijn, maar ook iets vertellen over de persoon die het bezat. De opkomst van deze nieuwe opdrachtgevers zorgde ervoor dat de kunstmarkt groeide en dat kunstenaars meer vrijheid kregen om uiteenlopende onderwerpen en stijlen te ontwikkelen. Hierdoor werd de Barok een veelzijdige en rijke periode in de kunstgeschiedenis.

Geliefde onderwerpen in de Barok

Interieurs, stillevens, landschappen en zeegezichten werden de meest geschilderde onderwerpen. De werken van de bekende schilders uit de Gouden Eeuw zoals in de lijst hieronder zijn hier goede voorbeelden van.

Typerende kunstenaars uit de Barok

Onderliggende stromingen van de Barok.

De barok kende nogal wat (onder-)stromingen. Sommige waren zo omvangrijk dat deze vaak ook weer als een soort eigen stroming werden gezien.

We onderkennen de volgende (onder-)stromingen: