KUNSTSTROMINGEN | Allegorisme

Het allegorisme vertelt ons verschillende boodschappen

Antwoord op de opkomst van het geschreven woord

Een bekende stroming binnen de Barok is het allegorisme die rond 1620 begint en rond 1750 weer tot een einde komt. De kunstenaar probeert met behulp van een allegorie een vorm van een boodschap uit te dragen. Hij verpakt deze boodschap door van bepaalde voorstellingen en objecten in die voorstelling gebruik te maken.

Het allegorisme is een ook soort reactie op de geschreven kunstvormen

Het allegorisme wordt vaak gezien als een kunststroming waarin kunstenaars complexe ideeën, morele lessen en maatschappelijke boodschappen uitdrukten door middel van symbolische voorstellingen. Achter deze ontwikkeling schuilt echter meer dan alleen een voorkeur voor symboliek. Volgens sommige kunsthistorici ontstond het allegorisme mede als reactie op de groeiende invloed van geschreven teksten en literatuur.

Het belang van de uitvinding van de boekdrukkunst

Vanaf de vijftiende eeuw veranderde de verspreiding van kennis ingrijpend door de uitvinding van de boekdrukkunst. Plotseling konden boeken, gedichten, religieuze geschriften en politieke teksten in grote aantallen worden geproduceerd en verspreid. Woorden kregen een ongekende macht. Dichters, schrijvers en denkers bereikten een publiek dat voorheen ondenkbaar was.

De concurrentie van schrijvers en dichters

Door de toenemende beschikbaarheid van boeken werden schrijvers steeds belangrijker als dragers van ideeën. Zij konden hun opvattingen rechtstreeks onder woorden brengen en daarmee invloed uitoefenen op de samenleving. Voor beeldende kunstenaars ontstond hierdoor een nieuwe uitdaging. Hoe konden zij met verf, hout of steen dezelfde diepgang bereiken als een schrijver met woorden?

Het antwoord werd gevonden in de allegorie. Door personen, dieren, voorwerpen en gebeurtenissen een symbolische betekenis te geven, konden kunstenaars verhalen vertellen die verder gingen dan de zichtbare werkelijkheid. Een schilderij werd daarmee niet alleen een afbeelding, maar ook een boodschap die gelezen moest worden.

Schilderijen als visuele teksten

In veel allegorische werken kregen abstracte begrippen een menselijke gedaante. Rechtvaardigheid verscheen bijvoorbeeld als een vrouw met een weegschaal, terwijl wijsheid, moed of vrijheid eveneens door herkenbare symbolen werden uitgebeeld. Op deze manier konden kunstenaars ideeën communiceren zonder gebruik te maken van geschreven taal.

Een allegorisch schilderij functioneerde daardoor bijna als een boekpagina. De toeschouwer moest de symbolen ontcijferen en de verborgen betekenis ontdekken. Waar een schrijver zijn boodschap formuleerde in zinnen en alinea's, deed de kunstenaar dat met kleuren, vormen en symbolische figuren.

Een blijvende invloed

Het allegorisme laat zien dat kunst en literatuur vaak nauw met elkaar verbonden zijn. De opkomst van de boekdrukkunst zorgde ervoor dat woorden een steeds grotere rol gingen spelen in het maatschappelijke debat. Tegelijkertijd stimuleerde deze ontwikkeling kunstenaars om nieuwe manieren te vinden om ideeën zichtbaar te maken.

Daardoor werd het allegorisme meer dan alleen een artistieke stijl. Het werd een visuele tegenhanger van het geschreven woord, een manier waarop kunstenaars konden deelnemen aan dezelfde culturele en intellectuele discussies als schrijvers en dichters. De allegorie bewees dat beelden soms even krachtig kunnen zijn als woorden en dat een schilderij net zo goed een verhaal kan vertellen als een boek.

De gebruikte objecten in het allegorisme

De objecten die men in het allegorisme gebruikte dienden om een bepaalde emotie of herkenning los te maken bij degene die het kunstwerk zou bekijken. De herkenning zat hem daarbij in het gebruik van symbolen.

Vrouwe Justitia als voorbeeld van een allegorie

Een bekend voorbeeld van een allegorie is Vrouwe Justitia met de blinddoek, het zwaard en de weegschaal. Zij is daarbij de personificatie (en dus een allegorie) van het abstracte begrip "recht". Maar ook werden zaken als schedels, dode dieren, verwelkte bloemen en rottend fruit ingezet, met name om het vergankelijke van het bestaan en de altijd maar naderende dood uit te beelden.

De allegorie in de publieke zaak

In de Barok werd kunst ingezet om bepaalde doelen te bereiken. En dat was dus bij de allegorie niet anders. Zo was er het gebruik van het allegorisme in de publieke zaak, waarbij kerkelijke en politieke standpunten verdedigd, dan wel juist bestreden dienden te worden.

Hiertoe werden publieke figuren en kerkelijk leiders vaak flink pompeus en met veel grandeur afgebeeld. Dure, luxe kleding, fraai en sierlijk wapentuig en een bijpassende omgeving moesten het beeld van deze leiders compleet maken.

De allegorie in de privé omgeving

Maar er waren inmiddels veel meer opdrachtgevers dan alleen de kerk en de staat bij gekomen.
Ook particulieren speelden nu een rol van betekenis. En ook die particulieren wilden bepaalde opvoedkundige deugden uitdragen. En dat deden ze met behulp van de werken die deze particulieren lieten vervaardigen.

Zaken als wellust en overdaad moesten zeker in het calvinistische Noord Nederland bestreden worden. En dat soort zaken werd dan ook min of meer karikaturaal in beeld gebracht en belachelijk gemaakt. Daarnaast speelde het formaat van de werken een rol, omdat ze in de woonkamer een plek moesten krijgen in plaats van in een grote kerk of raadszaal.zoals meestal gebruikelijk was.

In Nederland wordt de allegorie vooral toegepast in de Gouden Eeuw

In de werken van de bekende Nederlandse schilders uit de gouden eeuw zijn hier veel voorbeelden van het werken met een allegorie te vinden. Als je er even op let dan is er op veel van hun werk wel een allegorisch onderwerp geplaatst.