KUNSTSTROMINGEN | Illusionisme

Aandacht voor andere werkelijkheden

Of misschien liever gezegd, een verkeerde werkelijkheid

Het illusionisme wordt gezien als een speciale tak van het naturalisme waarbij men zaken zo natuurgetrouw weergeeft. De bedoeling daarbij is om de toeschouwer een verkeerde werkelijkheid voor te spiegelen. Het illusinisme verschijnt rond 1430 en eindigt een eeuw later rond 1530

Vaak wordt dit bereikt door het inschilderen van een schijnperspectief of een overdreven perspectief. Het is de bedoeling dat de kijker op het verkeerde been wordt gezet. De kijker moet het idee, de illusie hebben dat hij denkt naar iets echts te kijken. Maar in werkelijkheid gaat om een geschilderd object.

We spreken in dit verband dan ook wel over een trompe de l' oeil, ofwel "het bedrog van het oog".

Trompe-l'oeil

Trompe-l'oeil is een kunsttechniek waarbij een kunstenaar een optische illusie creëert die de toeschouwer doet geloven dat een afgebeeld object werkelijk aanwezig is. De naam komt uit het Frans en betekent letterlijk "bedrieg het oog". Het doel van deze techniek is om de grens tussen werkelijkheid en afbeelding zo veel mogelijk te laten vervagen.

Bij trompe-l'oeil wordt gebruikgemaakt van nauwkeurige perspectiefwerking, schaduwen, lichtval en details. Hierdoor lijken geschilderde voorwerpen driedimensionaal en tastbaar. Een geschilderde brief kan bijvoorbeeld lijken alsof deze echt op een houten paneel is vastgespeld, terwijl het in werkelijkheid slechts verf op een plat oppervlak is.

De techniek kent een lange geschiedenis en werd al toegepast in de Oudheid. Tijdens de Renaissance en vooral in de Barok beleefde trompe-l'oeil een grote bloeiperiode. Kunstenaars gebruikten de techniek niet alleen in schilderijen, maar ook in architectuur. Op plafonds en muren werden denkbeeldige zuilen, koepels en doorkijkjes geschilderd die ruimtes groter en indrukwekkender deden lijken dan zij werkelijk waren.

Trompe-l'oeil wordt vaak gezien als een demonstratie van technisch vakmanschap. Tegelijkertijd roept deze kunstvorm vragen op over de relatie tussen werkelijkheid en illusie. Juist doordat het oog wordt misleid, wordt de toeschouwer zich bewust van de kracht van kunst en van de manier waarop beelden onze waarneming kunnen beïnvloeden.

Het werken met de kwadratuur

Bij een kwadratuur gaat de kunstenaar nog iets verder. Hierbij probeert hij delen van de bestaande architectuur op een misleidende wijze in zijn kunstwerk te verwerken. Het nadeel van deze technieken is dat ze vaak voor één bepaalde plaats ontworpen en gemaakt zijn. Ze zijn beslist niet te verhuizen.Zouden we dat wel doen dan gaat het gewenste effect verloren.

Het mag duidelijk zijn dat het illusionisme pas tot grote bloei kon komen toen de werking van het perspectief volledig bekend was. Vooral technieken van perspectivische verkorting zijn van groot belang. Ook de lichtval speelde een grote rol en vooral technieken als "clair obscur(e)" spelen bij het licht een grote rol.