KUNSTSTROMINGEN | 19e eeuw
19e eeuw, de eeuw van de ontwikkelingen in de kunst
Het begin van de 19e eeuwse schilderkunst
Het begin van de zogenaamde negentiende eeuwse schilderkunst wordt wel gelegd bij de Franse Revolutie. Hoewel die zeker niet kunstgerelateerd was had deze revolutie wel een grote impact op het maatschappelijk leven en daarmee ook op de schilderkunst.19e eeuw, de eeuw van de nieuwe mogelijkheden
In de 19e eeuw begonnen kunstenaars meer en meer hun eigen gang te gaan zonder zich af te vragen wat opdrachtgevers en kunsthandel van hen verwachtten. De rol van de opdrachtgever verdween naar de achtergrond om door het eigene van de kunstenaar vervangen te worden. Instituten zoals de bekende "Salon van Parijs" werden terzijde geschoven, met name vanwege de te sterke regels die men stelde aan werken die getoond mochten worden. Er kwamen alternatieve mogelijkheden om werk tentoon te stellen maar zelfs die verdwenen naar de achtergrond om vervangen te worden door particuliere intitiatieven.Belangrijke uitvindingen in de 19e eeuw
Verftube
Daarnaast waren er simpele technologische doorbraken qua schildertechniek die de schilder onafhankelijk maakten van het atelier. Denk aan iets als de uitvinding en de ontwikkeling van de metalen verftube die het mogelijk maakte om verf gemakkelijk te vervoeren zonder kwaliteitsverlies zodat het mogelijk werd om buiten op locatie te gaan schilderen.Fotografie
Een andere heel belangrijke ontwikkeling was de uitvinding van de fotografie. Veel kunstenaars die tot dat moment figuratief werkten om de werkelijkheid zo natuurgetrouw als maar mogelijk is, weer te geven, zagen in dat ze tegen de exacte weergave van de fotografie weinig in konden brengen en zij gingen over tot een meer beschrijvende weergaven. Het leggen van emotie in de kunstwerken werd van steeds groter belang.
Kunstenaars gingen het platteland op omdat men niet meer van het atelier in de stad afhankelijk was, wat ondermeer leidde tot de zogenaamde "school van Barbizon" met alle afgeleide stromingen van dien. Voorbeelden daarvan zijn de Hudson River School in de USA en de Haagste School in Nederland van dien. Ook de latere impressionisten vonden vaak hun onderwerpen op hetzelfde platteland.
Vele afsplitsingen en nieuwe richtingen en stromingen waren het directe gevolg van deze nieuwe ontwikkelingen. Hieronder staat een bloemlezing van richtingen en stromingen uit deze tijd die ieder voor zich verder op dit weblog worden uitgewerkt.
Reizen en tegelijk schilderen
Reizen en het schilderen van eerder onbekende werelden werd een veel gebruikte mogelijkheid. De economische groei door de industrialisatie zorgde tegelijkertijd voor meer kapitaalkrachtige kopers. En meer kopers kwam uiteraard de kunst ten goede.De trek naar het platteland komt op gang
Waar academies, met name in Frankrijk, een vaak toch wel conservatief stempel op de ontwikkeling van de kunst hadden gedrukt durfden de kunstenaars in deze 19e eeuwse stroming meer de grenzen te verkennen van wat door de omgeving en vooral ook steeds meer door hen zelf als acceptabel werd gezien.Kunstenaars gingen het platteland op omdat men niet meer van het atelier in de stad afhankelijk was, wat ondermeer leidde tot de zogenaamde "school van Barbizon" met alle afgeleide stromingen van dien. Voorbeelden daarvan zijn de Hudson River School in de USA en de Haagste School in Nederland van dien. Ook de latere impressionisten vonden vaak hun onderwerpen op hetzelfde platteland.
 |
| Opklikken voor een grotere versie |
Kunstenaars werden trouw aan de eigen normen en waarden
Het betekende ook dat kunstenaars een heel ander zelfbeeld begonnen te krijgen. Het trouw blijven aan de eigen normen en waarden in plaats van het overnemen van de standpunten van anderen, werd van steeds groter belang geacht. Het zelfvertrouwen nam sterk toe, Dit kwam uiteraard de diversiteit en daarmee ook de kwaliteit van het werk duidelijk ten goede.Afsplitsingen en experimenten werden gebruikelijker
Men ging in de 19e eeuw de vervaardiging kunst ook steeds meer zien als een afspiegeling van het eigen individu. Het betekende dat men ook steeds meer durfde te experimenteren. Dat kon inmiddels zonder daar de goedkeuring van een kritische opdrachtgever naast te moeten dulden.Vele afsplitsingen en nieuwe richtingen en stromingen waren het directe gevolg van deze nieuwe ontwikkelingen. Hieronder staat een bloemlezing van richtingen en stromingen uit deze tijd die ieder voor zich verder op dit weblog worden uitgewerkt.
Uit deze lijst blijkt al hoe diverse de kunst aan het worden was, na vele eeuwen toch binnen strakke regels en kaders gewerkt te hebben. De moderne kunstvormen vinden bij allemaal een basis in deze 19e eeuw.
Onderliggende stromingen in de 19e eeuw
- Romantiek
- Oriëntalisme
- Mediëvalisme
- Prerafaëlisme
- Realisme
- Materialisme
- Impressionisme
- Neo-impressionisme
- Post-impressionisme
- Secessionisme
- Symbolisme
- Estheticisme
Hoe kan ik als kijker kunst uit de 19e eeuw herkennen
Hoe krijg ik oog voor de veelzijdigheid van de kunst van die tijd
De 19e eeuw is misschien wel de meest veelzijdige eeuw uit de kunstgeschiedenis. Als kijker helpt het daarom om niet direct te vragen: "Wat stelt het voor?" maar eerder: "Wat probeert de kunstenaar hier te bereiken?" Juist in deze eeuw verschuift de aandacht van het onderwerp naar de persoonlijke visie van de kunstenaar.
1. Kijk naar de verhouding tussen werkelijkheid en interpretatie
In de eeuwen daarvoor was het doel vaak om de werkelijkheid zo overtuigend mogelijk weer te geven. In de 19e eeuw verandert dat geleidelijk.
Vraag jezelf af:
- Is dit een exacte weergave van de werkelijkheid?
- Probeert de kunstenaar een gevoel over te brengen?
- Zijn kleuren en vormen realistisch of bewust aangepast?
Hoe verder je in de 19e eeuw komt, hoe belangrijker emotie en persoonlijke interpretatie worden.
2. Let op het licht
Licht is een van de belangrijkste kenmerken van de 19e-eeuwse kunst.
Bij veel kunstenaars draait het niet meer om het onderwerp zelf, maar om:
- Ochtendlicht;
- Avondlicht;
- Mist;
- Regen;
- Zonneschijn;
- Schaduwen.
Vooral bij de kunstenaars van de School van Barbizon, de Haagse School en later het impressionisme wordt licht bijna het hoofdonderwerp van het schilderij.
3. Kijk naar het penseelwerk
De penseelstreek vertelt vaak meer dan het onderwerp.
Vraag jezelf af:
- Zie ik glad geschilderde verf?
- Zie ik losse toetsen?
- Zijn de penseelstreken zichtbaar?
Grofweg geldt:
- Romantiek → vaak glad en zorgvuldig.
- Realisme → natuurgetrouw maar zichtbaar geschilderd.
- Impressionisme → losse, snelle toetsen.
- Postimpressionisme → nog persoonlijker en expressiever.
Wanneer je de verfstreken duidelijk kunt volgen, kijk je vaak naar een werk uit de tweede helft van de 19e eeuw.
4. Bekijk het onderwerp
De keuze van het onderwerp veranderde enorm.
Voorheen zag je vooral:
- Religieuze voorstellingen;
- Mythologie;
- Koningen;
- Adel.
In de 19e eeuw verschijnen steeds vaker:
- Boeren;
- Vissers;
- Arbeiders;
- Landschappen;
- Stadsgezichten;
- Gewone mensen.
Dat was destijds behoorlijk vernieuwend.
5. Zoek naar emoties
De 19e eeuw is de eeuw van het gevoel.
Vooral binnen de Romantiek zie je:
- Dramatische luchten;
- Stormen;
- Ruïnes;
- Eenzame figuren;
- Imposante natuur.
De kunstenaar probeert je iets te laten voelen in plaats van alleen iets te laten zien.
6. Kijk hoe de natuur wordt afgebeeld
De natuur krijgt een compleet nieuwe rol.
Stel jezelf de vraag:
"Is de natuur hier decor of hoofdpersoon?"
Bij kunstenaars als John Constable en Camille Corot wordt de natuur een zelfstandig onderwerp.
Dat idee zou later uitgroeien tot het impressionisme.
7. Let op kleurgebruik
Kleuren worden steeds vrijer gebruikt.
Aan het begin van de eeuw overheersen vaak:
- Bruine tinten;
- Aaardkleuren;
- Ddonkere schaduwen.
Later zie je:
- heldere blauwen
- frisse groenen
- roze en paarse schaduwen
- veel meer contrast
De uitvinding van nieuwe pigmenten en de verftube speelde hierbij een belangrijke rol.
8. Zoek naar tekenen van industrialisatie
De industriële revolutie laat haar sporen achter.
Let op:
- Spoorwegen;
- Fabrieken;
- Bruggen;
- Rookpluimen;
- Moderne steden.
Voor veel kunstenaars was dit een nieuw en fascinerend onderwerp.
9. Vraag jezelf af: Atelier of buitenlucht?
Een handige vraag is:
"Had dit alleen in een atelier geschilderd kunnen worden?"
Veel 19e-eeuwse kunstenaars werkten steeds vaker buiten.
Kenmerken daarvan zijn:
- Spontane composities;
- Vveranderend licht;
- Wolkenpartijen;
- Directe observatie.
Dat zie je sterk terug bij de kunstenaars van Barbizon en de impressionisten.
10. Plaats het werk in de ontwikkeling van de kunst
De 19e eeuw is eigenlijk een reis van:
Academische kunst → Romantiek → Realisme → Barbizon → Impressionisme → Postimpressionisme → Moderne kunst
Wanneer je een schilderij bekijkt, probeer dan te bepalen waar het zich op die lijn bevindt.
De belangrijkste les voor een kijker
Als je echt iets wilt opsteken van 19e-eeuwse kunst, kijk dan niet alleen naar wat er geschilderd is, maar vooral naar waarom het zo geschilderd is.
Vraag bij elk werk:
- Wat zag de kunstenaar?
- Wat voelde de kunstenaar?
- Welke artistieke vrijheid nam hij?
- Welke nieuwe ontwikkeling uit zijn tijd zie ik terug?
Zodra je die vragen stelt, ontdek je dat de 19e eeuw niet alleen een verzameling schilderijen is, maar een eeuw waarin kunstenaars stap voor stap de weg vrijmaakten voor alle moderne kunst die daarna zou ontstaan. Daardoor vormt de 19e eeuw de brug tussen de oude meesters en kunstenaars als Vincent van Gogh, Paul Cézanne en Pablo Picasso, die uiteindelijk de kunstwereld volledig zouden veranderen.
 |
| Waar kunstenaars zich thuis voelen |
