KUNSTSTROMINGEN | Spatialisme
kunst, ruimte en nieuwe technologie
Een vernieuwende kunststroming uit Italië
Het spatialisme was een kunststroming die na de Tweede Wereldoorlog in Italië ontstond. De stroming keerde zich tegen veel traditionele opvattingen over kunst en probeerde nieuwe mogelijkheden te vinden voor artistieke expressie. Schilderkunst en beeldhouwkunst zoals die eeuwenlang hadden bestaan, werden door de aanhangers van het spatialisme als beperkt beschouwd. Zij wilden de kunst letterlijk en figuurlijk openbreken en aanpassen aan een moderne wereld waarin wetenschap, technologie en nieuwe media een steeds grotere rol speelden.
De naam spatialisme is afgeleid van het begrip ruimte. Voor de kunstenaars binnen deze stroming was ruimte niet langer slechts de achtergrond van een kunstwerk, maar een essentieel onderdeel van het werk zelf. Kunst moest volgens hen verder gaan dan het platte doek of het traditionele beeld en een relatie aangaan met de omgeving waarin het zich bevond.
Een breuk met de traditie
De aanhangers van het spatialisme wilden afrekenen met de klassieke kunstvormen. Zij vonden dat de traditionele schilderkunst onvoldoende aansloot bij de moderne tijd. De wereld was immers sterk veranderd door technologische ontwikkelingen, nieuwe communicatiemiddelen en wetenschappelijke ontdekkingen.
In plaats van uitsluitend verf, doek, steen of brons te gebruiken, gingen spatialistische kunstenaars experimenteren met nieuwe materialen. Daarbij stond niet zozeer het materiaal zelf centraal, maar de mogelijkheden die het bood om een nieuwe werkelijkheid te creëren. Kunst moest niet alleen worden bekeken, maar ook worden ervaren.
Hierdoor ontstonden kunstwerken die zich vaak bevonden op het grensvlak van schilderkunst, beeldhouwkunst, architectuur en installatiekunst. Het spatialisme vormde daarmee een belangrijke stap richting de multidisciplinaire kunstvormen die later in de twintigste eeuw zouden ontstaan.
De aantrekkingskracht van nieuwe technologie
Een opvallend kenmerk van het spatialisme was de belangstelling voor moderne technologie. Materialen die voorheen nauwelijks met kunst werden geassocieerd, kregen een belangrijke plaats binnen de stroming. Vooral neonverlichting werd veel gebruikt. Door middel van licht konden kunstenaars nieuwe ruimtelijke effecten creëren die met traditionele technieken onmogelijk waren.
Ook de televisie, die in de jaren vijftig sterk in opkomst was, trok de aandacht van spatialistische kunstenaars. Zij zagen nieuwe media niet als een bedreiging voor de kunst, maar juist als een kans om nieuwe vormen van expressie te ontwikkelen. De moderne techniek werd daarmee een volwaardig onderdeel van het kunstwerk.
Deze fascinatie voor technologie sloot aan bij het optimisme van de naoorlogse periode. Veel kunstenaars geloofden dat wetenschap en techniek de mensheid nieuwe mogelijkheden zouden bieden. Het spatialisme probeerde deze toekomstgerichte houding zichtbaar te maken.
Grote ruimtes als onderdeel van het kunstwerk
Spatialistische kunst werd vaak gepresenteerd in grote tentoonstellingsruimtes. Dat was geen toeval. De kunstenaars wilden dat bezoekers zich letterlijk door het kunstwerk konden bewegen. De ruimte waarin het werk werd getoond, maakte deel uit van de totale ervaring.
Licht, schaduw, reflecties en de positie van de toeschouwer speelden hierbij een belangrijke rol. Hierdoor ontstond een dynamische vorm van kunst die voortdurend veranderde afhankelijk van het standpunt van de bezoeker. Het kunstwerk werd niet langer gezien als een afgesloten object, maar als een ervaring waarin ruimte, tijd en beweging samenkwamen.
Invloed op de moderne kunst
Hoewel het spatialisme geen zeer langdurige stroming was, heeft het een grote invloed gehad op de ontwikkeling van de moderne en hedendaagse kunst. Het idee dat kunst niet beperkt hoeft te blijven tot traditionele materialen en technieken werd later verder uitgewerkt in installatiekunst, lichtkunst, mediakunst en conceptuele kunst.
Door ruimte, technologie en nieuwe materialen centraal te stellen, hielp het spatialisme kunstenaars om de grenzen van de kunst te verleggen. De stroming liet zien dat kunst zich voortdurend kan vernieuwen en dat zij zich kan aanpassen aan de technologische en maatschappelijke veranderingen van haar tijd.
