KUNSTSTROMINGEN | Orfisme:

Kleur, beweging en muziek in de schilderkunst

Een bijzondere zijtak van de moderne kunst

Het orfisme is een relatief kleine maar interessante kunststroming uit het begin van de twintigste eeuw. Hoewel de stroming nooit veel aanhangers heeft gehad, speelde zij een rol in de ontwikkeling van de abstracte kunst. Het orfisme wordt meestal gezien als een onderstroming van het kubisme en het futurisme. De kunstenaars die zich ermee bezighielden probeerden kleur, beweging en ritme een centrale plaats te geven in hun werk.

De naam van de stroming verwijst naar Orpheus, een figuur uit de Griekse mythologie. Volgens de legende kon Orpheus met zijn muziek wilde dieren temmen en zelfs de natuur beïnvloeden. Deze verbinding tussen kunst, emotie en harmonie sprak de kunstenaars van het orfisme sterk aan.

Hoewel het orfisme als zelfstandige stroming slechts een korte bloeiperiode kende, vormde het een belangrijke stap in de overgang van figuratieve naar abstracte kunst.

Guillaume Apollinaire en de naamgeving

De term orfisme werd bedacht door de Franse dichter en kunstcriticus Guillaume Apollinaire. Hij zocht naar een manier om het werk van bepaalde moderne kunstenaars te beschrijven die zich weliswaar door het kubisme lieten inspireren, maar tegelijkertijd een heel eigen richting insloegen.

Apollinaire zag in hun werk een vorm van visuele muziek. Net zoals muziek gevoelens kan oproepen zonder concrete afbeeldingen te tonen, konden kleuren en vormen volgens hem een emotionele ervaring creëren zonder afhankelijk te zijn van herkenbare onderwerpen.

De verwijzing naar Orpheus sloot daar goed bij aan. Kunst moest niet alleen de zichtbare wereld weergeven, maar ook gevoelens, energie en harmonie overbrengen.

Robert en Sonia Delaunay

De belangrijkste vertegenwoordigers van het orfisme waren Robert Delaunay en Sonia Delaunay. Dit kunstenaarsduo ontwikkelde een beeldtaal waarin kleur de hoofdrol speelde.

Waar veel kubistische kunstenaars werkten met ingetogen tinten zoals grijs, bruin en oker, kozen de Delaunays juist voor heldere, krachtige kleuren. Hun schilderijen bevatten vaak rood, blauw, geel en andere intense kleurvlakken die direct de aandacht trekken.

Daarnaast maakten zij veel gebruik van cirkels, bogen en geometrische vormen. Deze vormen zorgden voor een gevoel van beweging en ritme. De composities lijken soms voortdurend in beweging te zijn, alsof de kleuren door het schilderij dansen.

De invloed van het kubisme

Het orfisme heeft duidelijke wortels in het kubisme. Net als kubistische kunstenaars braken de Delaunays objecten op in geometrische vormen en onderzochten zij verschillende manieren om ruimte weer te geven.

Toch zijn er belangrijke verschillen. Het kubisme richtte zich vooral op structuur, vorm en analyse. Kleur speelde daarbij vaak een ondergeschikte rol.

Het orfisme legde juist de nadruk op kleurbeleving. De kunstenaars geloofden dat kleuren een eigen kracht bezitten en emoties kunnen oproepen zonder dat daar herkenbare afbeeldingen voor nodig zijn.

Hierdoor ontstond een kunstvorm die veel vrijer en expressiever was dan het traditionele kubisme.

Verwantschap met het futurisme

Ook met het futurisme bestaan duidelijke overeenkomsten. De futuristen waren gefascineerd door beweging, snelheid en de moderne wereld. Zij probeerden dynamiek zichtbaar te maken in hun kunstwerken.

Het orfisme nam dit idee van beweging over, maar benaderde het op een andere manier. In plaats van machines, auto's en industriële ontwikkelingen af te beelden, gebruikten de kunstenaars kleur en vorm om beweging te suggereren.

Daardoor ontstonden schilderijen die een gevoel van energie uitstralen zonder dat er daadwerkelijk bewegende objecten zijn afgebeeld.

De theorie van de gelijktijdige contrasten

Een belangrijk onderdeel van het orfisme was het onderzoek naar kleurwerking. Hierbij speelde de theorie van de gelijktijdige contrasten een grote rol.

Volgens deze theorie beïnvloeden kleuren elkaar voortdurend wanneer zij naast elkaar worden geplaatst. Een kleur kan sterker, helderder of juist donkerder lijken afhankelijk van de kleuren die haar omringen.

De Delaunays experimenteerden intensief met deze verschijnselen. Door kleuren zorgvuldig naast elkaar te plaatsen creëerden zij vibrerende composities die bijna lijken te bewegen.

Deze belangstelling voor kleurtheorie maakte het orfisme tot een belangrijke voorloper van latere abstracte kunststromingen.

Een beperkte maar belangrijke stroming

Hoewel het orfisme nooit een grote beweging werd, heeft het wel invloed uitgeoefend op de ontwikkeling van de moderne kunst. De nadruk op kleur, ritme en abstractie inspireerde latere kunstenaars die verder wilden gaan dan de zichtbare werkelijkheid.

Bovendien liet het orfisme zien dat schilderkunst niet afhankelijk hoeft te zijn van herkenbare voorstellingen. Kleur en vorm kunnen op zichzelf al voldoende zijn om een krachtige artistieke ervaring op te roepen.

Daarmee vormt het orfisme een interessante schakel tussen het kubisme, het futurisme en de abstracte kunst van de twintigste eeuw.