KUNSTSTROMINGEN | Futurisme

De futuristen waren gefascineerd door de snelle veranderingen in de samenleving

Het futurisme, een soms omstreden avant-gardistische kunststroming

"Recht overeind op de top van de wereld, dagen wij nog éénmaal de sterren uit. En laat ze dus maar komen, de vrolijke brandstichters met hun verkoolde vingers! Daar zijn ze! Daar zijn ze!... Kom op!. Steek de bibliotheken in brand...Verleg de loop van de kanalen om de musea onder te laten lopen! Oh, wat een vreugde om de oude roemrijke doeken, verscheurd en met uitgelopen kleuren, te zien afdrijven. Grijp je houwelen, bijlen em hamers en maak zonder mededogen de aanbeden steden met de grond gelijk!
aldus dichter Filippo Marinetti in zijn futuristisch manifest.

De echte futurist

Het is dan ook geen wonder dat er weinig kunstrichtingen zijn geweest in de 20e eeuw die de gemoederen zo bezig hebben gehouden. En de verbazing over de uitingen, die door veel tegenstrijdigheden vaak slecht te duiden zijn, is ook in de huidige tijd nog niet veel minder geworden. En toch werd het futurisme voor velen een manier van leven. Het werkte door in alle vormen van artistieke uitingen. Het begon in de lieteratuur maar ging door in kunst, mode, muziek, design en zelfs speelgoed. Alle uitingen moesten voor futuristen uit hun vertrouwde omgeving en context worden gehaald. Een echte futurist was vitaal, actief in meerdere opzichten en compromisloos. Het moderne leven moest geaccepteerd worden in alle vormen waarin het op ons afkwam, met name waar het techniek en industrialisatie betrof, inclusief verschillende vormen van transport

Het begint allemaal in Italië rond 1910

Het futurisme is een avant-gardistische kunststroming die haar oorsprong vindt in Italië aan het begin van de twintigste eeuw. De beweging ontstond rond 1910 en bereikte haar hoogtepunt in de jaren daarna. Tegen ongeveer 1930 verloor het futurisme geleidelijk zijn invloed, hoewel veel van de ideeën uit de stroming nog lang doorwerkten in andere kunstvormen. Het futurisme wordt beschouwd als een belangrijk onderdeel van het modernisme en heeft een grote invloed gehad op de ontwikkeling van de moderne kunst.

Een reactie op de vele veranderingen in het dagelijkse leven

De futuristen waren gefascineerd door de snelle veranderingen die zich in de samenleving voordeden. Nieuwe technologieën, auto's, treinen, vliegtuigen en fabrieken veranderden het dagelijks leven ingrijpend. Waar veel mensen met gemengde gevoelens naar deze ontwikkelingen keken, omarmden de futuristen juist de snelheid, energie en dynamiek van de moderne tijd. Zij zagen de toekomst als iets positiefs en wilden breken met tradities en oude gewoonten.

De wereld volgde Italië

De invloed van het futurisme bleef niet beperkt tot Italië. Kunstenaars in steden als New York, Parijs, Berlijn en Moskou raakten geïnspireerd door de vernieuwende ideeën van de beweging. Overal ontstonden experimenten met nieuwe vormen van kunst die beweging, snelheid en vooruitgang probeerden uit te beelden.

Traditionele regels werden ter discussie gesteld

Het begin van de twintigste eeuw was een periode van grote maatschappelijke veranderingen. Europa was volop in beweging en dat gold ook voor de kunstwereld. Traditionele regels werden ter discussie gesteld en kunstenaars zochten naar nieuwe manieren om de moderne werkelijkheid weer te geven. Binnen het futurisme stond verandering centraal. Stilstand werd gezien als achteruitgang en een status quo leek niet langer acceptabel. Kunst moest volgens de futuristen net zo dynamisch, energiek en vooruitstrevend zijn als de wereld waarin zij leefden. Daardoor groeide het futurisme uit tot een van de meest invloedrijke avant-gardebewegingen van zijn tijd.

"Een kunstwerk dat geen agressief karakter heeft kan nooit een meesterwerk zijn"

Futurisme gaat mee in de maatschappelijke ontwikkeling

Het futurisme legt een hoge waarde bij zaken als moderne technologie, het moderne stadsleven en snelheid. Reden hiervoor was duidelijk de maatschappelijke ontwikkeling en daarbij de sterke opkomst van de middenklasse die toegang kreeg tot allerlei innovaties. De maatschappij was recent geconfronteerd met een enorme opmars van de industrialisatie, de auto, het vliegtuig en de trein. Snelheid werd een belangrijk iets dat de rustige manier van reizen die altijd de norm was geweest nu letterlijk in een hoog tempo achter zich liet. Kunstenaars die zich er bij aansloten hadden een enorme fascinatie voor de (toen) moderne tijd en vonden dat alle klassieke waarden nu wel eens een keertje afgedaan hadden. De dynamiek van de moderne tijd werd het motto van de futuristen. De leus in Europa leek iets te worden van "weg met het oude en verwelkom alles wat nieuw is".

Traditionele onderwerpen voor de kunst verdwijnen uit het zicht

De meer traditionele onderwerpen bleven bij het futurisme volledig buiten beschouwing. Sterker nog, men zet zich er tegen af. Het stadsleven komt centraal te staan en met name de snelheid waarmee het leven in de stad zijn gang gaat. Die snelheid probeerde men ook duidelijk weer te geven. Waarbij deze snelheid belangrijker was dan de weergaven van het object zelf.

Er is een duidelijke verwantschap met het Engelse vorticisme. Ook de eveneens uit Italië afkomstige richting van de Aeropittura had een duidelijke associatie met het futurisme maar legde nog iets meer de nadruk op de luchtvaart en alles wat daarmee te maken had. In geschrift zetten de futuristen zich af tegen de kubisten, maar intussen werd er wel het nodige uit het kubisme overgenomen. Zoals het verwijderen van ruimte en tijd uit schilderijen. Overigens was het duidelijk dat kubisten en futuristen elkaar goed in de gaten hielden. Een samenvoeging van beide richtingen zien we bij Robert Delaunay.

Grondlegger futurisme

De grondlegger voor de kunstrichting was een Italiaanse dichter en romanschrijver Filippo Tommaso Marinetti, die leefde van 1876 tot 1944. Zijn manifest dat gepubliceerd werd in 1909 in "Le Figaro" werd al snel overgenomen. In dit stuk schreef Marinetti een lofzang op de energie en de onbevreesdheid voor de nieuwe ontwikkelingen waarbij hij ook openlijk een link legde met de politiek. Ook agressie ging hij niet uit de weg als er een doel bereikt moest worden. Marinetti was iemand die zijn mening nogal overtuigend wist te brengen. Promotie en publiciteit genereren leken Marinetti in het bloed te zitten.

En die sprak velen in de kunstwereld en de architectuur aan. Marinetti wist veel volgers te krijgen, in eerste instantie in Italië maar later ook verder in Europa.

Ook in de wereld van de fotografie en de cinematografie uit deze tijd vinden we aspecten van de futuristische beweging terug.

Invloeden uit andere stromingen

Het futurisme werd flink beïnvloed door andere richtingen uit deze tijd. Het pointillisme van ondermeer Paul Signac (neo-impressionisme) speelde een belangrijke rol omdat het verschuiven van de stippen vrij eenvoudig een sfeer van snelheid en beweging kon geven.

Later kwamen daar de versimpelde vormen van het kubisme bij die zich er eveneens goed voor leenden om snelheid te suggereren. Kenmerkend is ook het werken met zware lijnen in de afbeeldingen die de blik van de kijker in een bepaalde richting moesten sturen.