KUNSTTERMEN | Absolute kunst
Wat is absolute kunst dan wel concrete kunst?
Absolute kunst heeft niets herkenbaars mee
We spreken van absolute kunst als er in het getoonde kunstwerk echt niets concreets meer terug valt te vinden, zodat de afbeelding daarmee volledig hangt op de in het kunstwerk gebruikte technieken. Het mag duidelijk zijn dat daarmee de absolute kunst heel dicht tegen de abstracte kunst aan hangt. Volgens de kunstenaar Adolf Hoelzel hebben we het hier over de kunstvorm, die het minste door de gebruikte technieken is beïnvloed. En ook daarmee lijkt er een link met de abstracte kunst te zijn, waar de techniek ook nauwelijks nog een rol speelt, maar waarbij het goed gebruiken van de juist techniek toch ondergeschikt is aan het uitdrukkingsvermogen van de kunstenaar.
Ook Kandinsy sluit zich bij deze benadering aan, hoewel hij wel inzag dat kleuren en vormen op zichzelf ook een doel hebben en als zodanig toch een hulpmiddel vormen om je uit te drukken. Ook met vormen en kleuren is een soort van taal mogelijk.
Concrete kunst in plaats van absolute kunst
Sommige kunstenaars gebruikten ook de term "concrete kunst" waarbij eigenlijk min of meer hetzelfde als absolute kunst werd bedoeld.
Kenmerken absolute kunst
Kenmerkend bij absolute kunst is dat de werken bestaan uit gekleurde vlakken, die al dan niet met contrasterende lijnen van elkaar te scheiden zijn. Het schilderij stelt wat dat betreft in zekere zin wel iets voor, maar het is toch ook weer op een vervreemde manier weergegeven.
Piet Mondriaan en de absolute kunst
De schilderijen van Piet Mondriaan worden door sommige kunstcritici wel in de categorie van de "absolute kunst" geplaatst. Maar over die plaatsing is echter geen overeenstemming over. De meningen op dit punt lopen behoorlijk uiteen. Andere critici zijn namelijk van mening dat Mondriaan veel meer tot de abstracte schilders gerekend moet worden. Het werk van Mondriaan was kennelijk zo vernieuwend dat het zich slecht in hokjes laat plaatsen, wat op zich natuurlijk alleen maar de kwaliteit van het werk van Mondriaan onderstreept.
Absolute kunst maakt veel discussie mogelijk
Dit soort discussies is eigenlijk ook het grote probleem met absolute kunst. Dat er zulke uitgesproken verschillen van mening en interpretatie mogelijk zijn, geeft natuurlijk al duidelijk aan dat de interpretatie van wat nu eigenlijk absolute kunst is, behoorlijk subjectief is.
Het is moeilijk om het eigen gelijk in deze op de tafel te krijgen zodat de andere partij overtuigd raakt.
Maar omgekeerd is het meestal ook heel lastig om het ongelijk van de andere partij aan te tonen.
Daarvoor is dit gebied te weinig concreet en afgebakend. Maar dat de absolute kunst juist daardoor voor levendige discussies kan zorgen is wel zeker en als zodanig heeft het daarmee het eigen nut al meer dan voldoende aangetoond.
Zelf een absoluut kunstwerk maken
De beste manier om je in de absolute kunst te verdiepen is altijd nog om er zelf mee aan de gang te gaan. Maar hoe begin je dan en waar let je op?
Wanneer je een werk van absolute kunst wilt maken, vertrek je vanuit een heel ander uitgangspunt dan wanneer je een verhaal, landschap of maatschappelijk thema wilt schilderen. Bij absolute kunst staat de kunst zelf centraal. Niet de afbeelding, niet de boodschap en niet de herkenbaarheid, maar wel de werking van kleur, vorm, lijn, ritme, compositie, materiaal en ruimte.
Je begint daarom niet met de vraag: "Wat wil ik afbeelden?", maar met: "Welke visuele ervaring wil ik laten ontstaan?"
Een mogelijke werkwijze ziet er zo uit.
1. Laat het onderwerp los
Probeer bewust geen landschap, gezicht, bloem of object in gedachten te nemen. Zie het doek als een leeg speelveld waarop uitsluitend beeldende elementen met elkaar in relatie staan.
Vraag jezelf af:
- Welke spanning zoek ik?
- Welke rust wil ik oproepen?
- Welke beweging wil ik zichtbaar maken?
2. Kies een beperkt uitgangspunt
Absolute kunst ontstaat vaak vanuit beperking.
Bijvoorbeeld:
- alleen horizontale lijnen
- uitsluitend cirkels
- één kleur in verschillende tonen
- alleen zwart en wit
- herhaling van één vorm
- uitsluitend dikke verfstructuur
Juist door beperkingen ontstaan verrassende mogelijkheden.
3. Bepaal je regels
Veel kunstenaars werken met een eigen systeem.
Voorbeelden:
- elke vorm mag maar één keer voorkomen;
- alle lijnen moeten elkaar raken;
- de compositie groeit van links naar rechts;
- iedere nieuwe kleur moet reageren op de vorige.
Zo ontstaat een intern logisch geheel.
4. Werk vanuit het schilderij zelf
Kijk voortdurend naar wat het doek nodig heeft.
Niet:
"Hier moet een boom komen."
Maar:
"Hier ontbreekt spanning."
Of:
"Dat vlak trekt te veel aandacht."
Het schilderij vertelt als het ware welke volgende stap nodig is.
5. Zoek naar evenwicht
Absolute kunst draait vaak om relaties tussen:
- groot en klein
- licht en donker
- druk en leeg
- warm en koud
- glad en ruw
- ritme en onderbreking
Het gaat niet om afzonderlijke vormen, maar om hun onderlinge werking.
6. Accepteer dat betekenis vanzelf ontstaat
Veel kunstenaars denken dat absolute kunst geen betekenis heeft.
Dat is niet helemaal waar.
Ze vertrekt niet vanuit betekenis, maar kijkers zullen er vrijwel altijd een betekenis in ontdekken. Dat hoeft de kunstenaar niet te sturen.
7. Blijf schrappen
Vraag jezelf steeds af:
- Is dit element echt nodig?
- Wordt het schilderij sterker zonder?
- Kan het eenvoudiger?
Vaak wordt een werk krachtiger door iets weg te halen dan door iets toe te voegen.
8. Stop wanneer het werk zelfstandig is
Een interessant criterium is:
Kan het schilderij zichzelf dragen zonder uitleg?
Als het antwoord ja is, ben je waarschijnlijk dicht bij wat veel kunstenaars onder absolute kunst verstaan.
Een praktisch voorbeeld
Stel dat je besluit alleen met vier kleuren te werken:
- wit
- zwart
- okergeel
- ultramarijn
Je spreekt met jezelf af:
- alleen rechthoeken;
- geen diagonalen;
- maximaal twintig vlakken;
- ieder vlak moet invloed hebben op minstens twee andere vlakken.
Vervolgens bouw je het schilderij langzaam op. Niet omdat het ergens op moet lijken, maar omdat iedere nieuwe vorm de balans van het geheel verandert. Soms verwijder je een vlak weer, soms maak je een kleur lichter of donkerder. Uiteindelijk ontstaat een beeld dat volledig bestaat uit onderlinge verhoudingen. Het werk verwijst nergens naar buiten zichzelf; het is zijn eigen onderwerp.
Een andere manier om naar absolute kunst te kijken
Je kunt absolute kunst vergelijken met muziek zonder tekst. Een symfonie hoeft geen verhaal te vertellen om ontroerend of spannend te zijn. De betekenis ontstaat uit toonhoogte, ritme, dynamiek en harmonie.
Bij een schilderij gebeurt hetzelfde met kleur, lijn, vorm, textuur en compositie. De ervaring ontstaat door de onderlinge relaties van die elementen, niet doordat de kijker een herkenbaar onderwerp ziet.
Dat vraagt van de kunstenaar een andere houding. Je bent niet langer bezig met het weergeven van de werkelijkheid, maar met het onderzoeken van de mogelijkheden van het beeld zelf. Iedere penseelstreek is een beslissing over evenwicht, ritme en spanning. Vanuit die voortdurende dialoog tussen maker en doek kan een werk ontstaan dat volledig op eigen kracht bestaat: een schilderij dat niets hoeft uit te beelden om overtuigend te zijn.
 |
| Waar kunstenaars zich thuis voelen |
