Nieuwe Figuratie
Een herwaardering van het herkenbare beeld
Een reactie op de abstracte kunst
Nieuwe Figuratie is een kunststroming die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw opkwam als reactie op de dominante positie van de abstracte kunst. Gedurende de jaren veertig en vijftig hadden stromingen als het abstract expressionisme, de geometrische abstractie en de informele kunst de kunstwereld sterk beïnvloed. Veel kunstenaars vonden echter dat de menselijke figuur, herkenbare objecten en maatschappelijke thema’s hierdoor veel te veel naar de achtergrond waren verdwenen. De Nieuwe Figuratie bracht deze elementen opnieuw terug in de beeldende kunst.
Het bijzondere aan deze stroming is dat kunstenaars niet simpelweg terugkeerden naar het traditionele realisme. Zij combineerden herkenbare voorstellingen met moderne beeldtaal, voegden er persoonlijke interpretaties aan toe en soms zelfs nog wat elementen uit de abstracte kunst. Daardoor ontstond een nieuwe manier van figuratief werken die eigentijds en vernieuwend was.
Ontstaan van de stroming
De Nieuwe Figuratie ontwikkelde zich in verschillende landen vrijwel gelijktijdig. Kunstenaars wilden opnieuw contact maken met de zichtbare werkelijkheid, maar zonder de artistieke ontdekkingen van de moderne kunst zomaar volledig overboord te zetten. Zij maakten gebruik van vervormingen, symboliek, krachtige kleuren en vrije composities, terwijl de voorstelling herkenbaar bleef.
In Nederland kreeg de stroming vooral bekendheid in de jaren zestig en zeventig. Veel kunstenaars wilden reageren op maatschappelijke veranderingen, de opkomst van de massamedia en de snel veranderende cultuur. De menselijke figuur werd daarbij vaak gebruikt als middel om vragen te stellen over identiteit, politiek, consumptie en sociale verhoudingen.
Kenmerken van de Nieuwe Figuratie
Een belangrijk kenmerk van de Nieuwe Figuratie is de combinatie van herkenbaarheid en experiment. Mensen, dieren, landschappen en voorwerpen zijn meestal wel duidelijk zichtbaar, maar worden niet altijd even natuurgetrouw weergegeven. Kunstenaars vervormen vormen, gebruiken ongebruikelijke kleuren of plaatsen figuren in onverwachte situaties.
Ook de persoonlijke visie van de kunstenaar speelt een grote rol. Het gaat niet om een exacte weergave van de werkelijkheid, maar om een interpretatie ervan. Hierdoor kunnen schilderijen zowel realistische als expressionistische kenmerken bevatten.
Daarnaast is er vaak sprake van maatschappelijke betrokkenheid. Veel kunstenaars gebruikten hun werk om commentaar te leveren op de moderne samenleving, politieke ontwikkelingen of de invloed van reclame en massacommunicatie. Humor, ironie en satire komen daarbij regelmatig voor.
Belangrijke kunstenaars
Binnen de internationale ontwikkeling van de Nieuwe Figuratie worden kunstenaars als Francis Bacon en David Hockney vaak genoemd vanwege hun vernieuwende omgang met de menselijke figuur.
In Nederland wordt de stroming onder meer verbonden met kunstenaars als de Belgische Roger Raveel, die een belangrijke invloed had op de figuratieve vernieuwing in de Lage Landen. Ook kunstenaars die voortkwamen uit de naoorlogse avant-garde experimenteerden met figuratieve elementen zonder terug te keren naar traditioneel realisme. Ook de Nederlander Aat Veldhoen wordt wel als een lid van deze stroming beschouwd.
Hoewel de kunstenaars onderling sterk verschilden, deelden zij de wens om opnieuw betekenisvolle beelden te maken waarin de mens en zijn omgeving centraal stonden.
Verschil met realisme
Nieuwe Figuratie wordt soms verward met realisme, maar er bestaan toch wel duidelijke verschillen. Het realisme probeert de zichtbare werkelijkheid zo nauwkeurig mogelijk weer te geven. De Nieuwe Figuratie gebruikt de werkelijkheid juist als uitgangspunt voor interpretatie, vervorming en persoonlijke expressie.
Waar een realist vooral observeert, reageert de kunstenaar van de Nieuwe Figuratie op wat hij ziet. Het schilderij wordt daardoor niet alleen een afbeelding van de werkelijkheid, maar ook een commentaar erop.
Invloed op de hedendaagse kunst
De invloed van de Nieuwe Figuratie is nog steeds zichtbaar in de hedendaagse kunst. Veel moderne kunstenaars combineren herkenbare beelden met persoonlijke verhalen, maatschappelijke thema’s en experimentele technieken. De stroming heeft laten zien dat figuratieve kunst niet ouderwets hoeft te zijn, maar juist een krachtig middel kan vormen om actuele onderwerpen aan de orde te stellen.
Door haar combinatie van herkenbaarheid, vrijheid en inhoudelijke diepgang heeft de Nieuwe Figuratie een blijvende plaats verworven binnen de moderne kunstgeschiedenis.
