KUNSTTERMEN | Contravorm
Kijken naar de ruimte rondom het onderwerp
Wat is een contravorm?
Binnen de beeldende kunst draait veel aandacht om het onderwerp zelf. Bij een portret kijken we naar het gezicht, bij een landschap naar bomen of gebouwen en bij een modelstudie naar de houding van het lichaam. Het begrip contravorm vraagt echter om een heel andere manier van kijken.
Bij een contravorm richten we onze aandacht niet op het object dat wordt afgebeeld, maar juist op de ruimte eromheen. In plaats van de contouren, details en kenmerken van een model te bestuderen, kijken we naar de vormen die ontstaan tussen het onderwerp en de achtergrond. Deze negatieve ruimte vormt samen met het onderwerp een belangrijk onderdeel van de compositie.
De contravorm wordt daarom ook wel de uitgespaarde vorm genoemd. Wanneer we het afgebeelde object denkbeeldig verwijderen, blijft er een vorm over die vaak verrassend interessant blijkt te zijn.
Positieve en negatieve vormen
Om het begrip contravorm goed te begrijpen, is het nuttig onderscheid te maken tussen positieve en negatieve vormen. De positieve vorm is het onderwerp zelf: een persoon, een boom, een gebouw of een beeldhouwwerk. De negatieve vorm bestaat uit alle ruimte rondom dat onderwerp.
Veel beginnende kunstenaars richten zich bijna uitsluitend op de positieve vorm. Zij proberen een model zo nauwkeurig mogelijk na te tekenen en verliezen daarbij soms de onderlinge verhoudingen uit het oog. Door juist naar de negatieve ruimte te kijken, worden fouten sneller zichtbaar.
De openingen tussen armen en lichaam, de ruimte tussen benen of de vormen rondom een object vertellen vaak veel over de juistheid van een tekening. Wanneer deze vormen kloppen, blijkt het onderwerp meestal automatisch ook correct weergegeven te zijn.
Een belangrijk hulpmiddel bij tekenen
Het werken met contravormen is een bekende techniek binnen modeltekenen, schilderkunst en beeldhouwkunst. Veel docenten leren hun studenten bewust te kijken naar de ruimte rondom een object in plaats van naar het object zelf.
Deze benadering helpt kunstenaars om vooroordelen los te laten. Wanneer iemand een hand tekent, denkt hij vaak te weten hoe een hand eruitziet. Daardoor wordt er soms minder nauwkeurig gekeken. Bij het bestuderen van de contravorm verdwijnt deze voorkennis grotendeels en wordt men gedwongen echt te observeren.
Daardoor ontstaan vaak nauwkeurigere tekeningen met betere verhoudingen en een sterkere compositie.
Contravorm als zelfstandig kunstwerk
Een interessante gedachte binnen de kunst is dat een goede contravorm op zichzelf al aantrekkelijk moet zijn. Wanneer het onderwerp wordt weggehaald en alleen de uitgespaarde ruimte zichtbaar blijft, zou deze vorm nog steeds een boeiend beeld moeten opleveren.
Dit principe speelt niet alleen een rol in tekeningen en schilderijen, maar ook in beeldhouwkunst, architectuur en grafisch ontwerp. Sterke kunstwerken kenmerken zich vaak door een evenwichtige relatie tussen vorm en tegenvorm.
In sommige moderne kunstwerken krijgt de negatieve ruimte zelfs een even belangrijke rol als het onderwerp zelf. De leegte wordt dan een actief onderdeel van het kunstwerk en draagt bij aan de betekenis en uitstraling ervan.
Contravorm in de beeldhouwkunst
Binnen de beeldhouwkunst is het denken in contravormen bijzonder belangrijk. Een sculptuur wordt immers van alle kanten bekeken. De open ruimtes tussen verschillende onderdelen van het beeld bepalen mede hoe het kunstwerk wordt ervaren.
Veel beeldhouwers besteden daarom net zoveel aandacht aan de lege ruimte rondom en binnen hun werk als aan de massa van het beeld zelf. Een geslaagde sculptuur heeft aantrekkelijke vormen én aantrekkelijke contravormen.
Hierdoor ontstaat een harmonieus geheel waarin vorm en ruimte elkaar versterken.
Een andere manier van kijken
De contravorm leert kunstenaars om verder te kijken dan het onderwerp alleen. Door aandacht te besteden aan de ruimte rondom een object ontstaat meer inzicht in compositie, verhoudingen en ruimtelijke werking. Het is een krachtige techniek die helpt om beter waar te nemen en sterkere kunstwerken te maken.
Wie eenmaal leert kijken naar contravormen ontdekt dat de lege ruimte vaak net zo interessant kan zijn als het onderwerp zelf.
 |
| Waar kunstenaars zich thuis voelen |
