KUNSTTERMEN | Chronogram

De verborgen verwijzing naar het jaartal

Het chronogram valt onder de puzzels uit vroeger jaren

Een chronogram is een bijzondere manier om het jaartal van een kunstwerk, gebouw, boek of inscriptie weer te geven. In plaats van een jaartal rechtstreeks te vermelden, wordt gebruikgemaakt van Romeinse cijfers die zijn verwerkt in een woord, zin of afbeelding. Wanneer de letters die tevens Romeinse cijfers voorstellen worden opgeteld, ontstaat het jaar waarin het werk is gemaakt.

Binnen de beeldende kunst komen chronogrammen regelmatig voor op schilderijen, vooral in oudere kunstwerken uit de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw. Kunstenaars en opdrachtgevers gebruikten deze techniek als een speelse of symbolische manier om een datum vast te leggen. Het chronogram fungeerde daarbij als een soort verborgen handtekening van de tijd.

Vaak is een chronogram niet direct zichtbaar voor de toeschouwer. Het kan verwerkt zijn in een inscriptie op een muur, een boek, een monument of een ander detail binnen de voorstelling. Soms zijn de letters die als Romeinse cijfers dienen zelfs iets groter weergegeven of subtiel benadrukt om de oplettende kijker een aanwijzing te geven.

Het ontcijferen van een chronogram vraagt enige kennis van de Romeinse cijfers I, V, X, L, C, D en M. Door deze letters in de tekst op te zoeken en hun numerieke waarden op te tellen, kan het verborgen jaartal worden achterhaald.

Chronogrammen laten zien dat kunstenaars niet alleen aandacht besteedden aan de zichtbare voorstelling, maar ook plezier hadden in symboliek, raadsels en verborgen betekenissen. Daardoor vormen zij een interessant detail voor kunsthistorici en liefhebbers die graag dieper in een kunstwerk duiken.

Romeinse cijfers gebruiken zeven basistekens. Elk teken heeft een vaste waarde:

Romeins cijfer	Waarde
I	1
V	5
X	10
L	50
C	100
D	500
M	1000

Optellen van cijfers

Normaal gesproken worden de waarden van links naar rechts opgeteld wanneer een kleiner of gelijk getal achter een groter getal staat.

Voorbeelden:

III = 1 + 1 + 1 = 3
VIII = 5 + 1 + 1 + 1 = 8
XV = 10 + 5 = 15
CL = 100 + 50 = 150
MD = 1000 + 500 = 1500

Aftrekken van cijfers

Wanneer een kleiner cijfer vóór een groter cijfer staat, wordt het kleinere afgetrokken.

Voorbeelden:

IV = 5 - 1 = 4
IX = 10 - 1 = 9
XL = 50 - 10 = 40
XC = 100 - 10 = 90
CD = 500 - 100 = 400
CM = 1000 - 100 = 900

Grotere getallen samenstellen

Door optellen en aftrekken te combineren kunnen grotere getallen worden gevormd.

Voorbeelden:

MCMLXXXIV = 1000 + 900 + 50 + 30 + 4 = 1984
MMXXV = 1000 + 1000 + 10 + 10 + 5 = 2025
MDCCLXXVI = 1000 + 500 + 100 + 100 + 50 + 10 + 10 + 5 + 1 = 1776

Romeinse cijfers in chronogrammen

Bij een chronogram tel je alle letters op die tevens Romeinse cijfers zijn. Hoofdletters worden daarbij vaak gebruikt om de relevante letters zichtbaar te maken.

Een bekend voorbeeld is:

My Day Closed Is In Immortality

De Romeinse letters zijn: